Na een verlies zoeken mensen soms een manier om stil te staan bij wat er gebeurd is of bij wie iemand voor hen was.
Dat kan in een groot gezamenlijk ritueel, maar evengoed in iets kleins: een foto neerzetten, een plek bezoeken, muziek beluisteren, iets bewaren, een datum markeren of samen eten.
Zoiets kan betekenis hebben.
Maar een ritueel is geen noodzakelijke stap in rouw en er bestaat geen ritueel dat voor iedereen helpt.
Een ritueel kan iets markeren
Een ritueel geeft een moment, handeling of plek een bijzondere betekenis.
Bij een overlijden kan dat bijvoorbeeld gebeuren tijdens een uitvaart of herdenking. Het kan ook veel later ontstaan, op een verjaardag, een sterfdatum of een onverwacht moment.
Soms is het ritueel verbonden met religie, familie of gemeenschap. Soms bedenkt iemand zelf iets.
Wat het betekenisvol maakt, ligt niet alleen in wat er gedaan wordt, maar ook in wat die handeling voor de betrokken persoon of groep betekent.
Betekenis is niet hetzelfde als bewezen effect
Onderzoek naar uitvaarten en andere rituelen na overlijden geeft geen eenvoudig antwoord op de vraag of deelname de psychische gezondheid of het verloop van rouw verbetert.
In een review vonden sommige observationele studies gunstige verbanden en andere niet. De kwantitatieve resultaten waren daardoor niet eenduidig.
Kwalitatief onderzoek laat wel zien dat mensen rituelen als steunend kunnen ervaren wanneer ze er betekenis aan kunnen geven, mee vorm aan kunnen geven en zich verbonden voelen met anderen.
Dat is iets anders dan zeggen dat een ritueel rouw verwerkt, afsluit of geneest.
Het hoeft niet groot te zijn
Bij het woord ritueel denken we gemakkelijk aan een ceremonie.
Maar betekenis kan ook in kleine, herhaalde of persoonlijke handelingen zitten.
Bijvoorbeeld:
• een kaars aansteken;
• een bepaald gerecht maken;
• bloemen op een plek leggen;
• een voorwerp bewaren of meenemen;
• een wandeling maken;
• muziek beluisteren;
• samen herinneringen ophalen.
Geen van deze handelingen is op zichzelf beter dan een andere.
En niets doen kan evenzeer passen.
Een bestaand ritueel kan dragen én knellen
Familie, religie en gemeenschap bieden vaak bestaande vormen voor afscheid en herdenken.
Dat kan houvast geven: je hoeft niet alles zelf te bedenken en je doet iets samen met anderen.
Maar een gebruik kan ook minder aansluiten bij wat iemand zelf wil of nodig heeft. Mensen binnen dezelfde familie of traditie kunnen bovendien verschillend denken over wat passend of belangrijk is.
Een ritueel hoeft daarom niet voor alle betrokkenen dezelfde betekenis te hebben.
Niet kunnen deelnemen kan iets raken
Soms kan iemand niet aanwezig zijn bij een uitvaart of afscheid. Soms verliep een afscheid anders dan gewenst.
Dat kan verdriet, teleurstelling of het gevoel iets gemist te hebben met zich meebrengen.
Onderzoek uit de periode rond COVID-19 liet zien dat beperkingen rond uitvaarten niet automatisch tot slechtere rouwuitkomsten leidden. Wel kwam in kwalitatieve studies naar voren dat betekenis, betrokkenheid en sociale verbondenheid belangrijk waren voor hoe mensen zo'n afscheid ervoeren.
Daaruit volgt niet dat een gemist afscheid later gerepareerd moet worden.
Sommige mensen zoeken later zelf een manier om iets te markeren. Anderen niet.
Een ritueel hoeft niets af te sluiten
Rituelen worden soms beschreven als een manier om afscheid te nemen of iets af te sluiten.
Dat kan voor iemand zo voelen, maar het hoeft niet.
Een handeling kan ook juist ruimte geven aan wat blijft: herinnering, verbondenheid, gemis of betekenis.
Er hoeft na een ritueel dus geen bepaald gevoel te volgen.
Rituelen in begeleiding zijn iets anders
Rituele en symbolische elementen komen ook voor in sommige behandelingen voor langdurige of traumatische rouw.
Een scoping review vond uiteenlopende vormen, zoals schrijven, symbolische handelingen, een imaginaire dialoog of een afscheidsmoment. Maar de effecten werden meestal gemeten voor de volledige behandeling en niet voor het rituele onderdeel afzonderlijk.
Daaruit kun je dus niet besluiten dat het ritueel op zichzelf therapeutisch werkzaam is.
Voor gewone rouw betekent dit bovendien niet dat zo'n interventie nodig is.
Als je zelf iets wilt markeren
Je hoeft niet te beginnen met de vraag welk ritueel bij rouw hoort.
Je kunt kleiner kijken:
• Is er een moment waarbij ik graag wil stilstaan?
• Is er iets of iemand die ik daarbij wil betrekken?
• Wil ik iets doen, bewaren, bezoeken of juist laten?
• Wil ik dit alleen doen of samen?
• Past een bestaande gewoonte, of juist iets eigens?
Ook geen ritueel kiezen is een geldige mogelijkheid.
Misschien is de belangrijkste vraag daarom:
Heeft deze handeling voor mij of voor ons betekenis — zonder dat ze iets hoeft op te lossen?
Verder lezen
Als een van deze vragen voor jou relevant is.